2026 यावर्षी दोन सूर्यग्रहण आणि दोन चंद्रग्रहण होणार आहेत. वर्षातील पहिले सूर्यग्रहण 17 फेब्रुवारी 2026 रोजी मंगळवार होणार आहे. हे कंकणाकृती सूर्यग्रहण असेल. कंकणाकृती ग्रहणात चंद्र सूर्याला पूर्णपणे झाकत नाही, परंतु सूर्याची कडा एखाद्या वलयासारखी दिसते. हा दिवस फाल्गुन महिन्याची अमावस्याही आहे, तर मग जाणून घेऊया ग्रहणाच्या वेळी अमावस्याची पूजा करता येईल की नाही. पहिले सूर्यग्रहण 17 फेब्रुवारी 2026 रोजी दुपारी 3:26 वाजता सुरू होईल आणि संध्याकाळी 7:57 वाजता संपेल. त्याचा एकूण कालावधी सुमारे 4 तास 32 मिनिटांचा असेल. मात्र, हे ग्रहण भारतात दिसणार नाही. फाल्गुन अमावस्या 16 फेब्रुवारी 2026 रोजी संध्याकाळी 5:34 वाजता सुरू होईल आणि 17 फेब्रुवारी रोजी संध्याकाळी 5 वाजता संपेल.
उगवत्या तिथेनुसार अमावस्या 17 फेब्रुवारीला साजरी केली जाईल. म्हणजे अमावस्या आणि सूर्यग्रहण एकाच दिवशी पडत आहे. धार्मिक मान्यतेनुसार सूतक काळ तेव्हाच लागू होतो जेव्हा भारतात ग्रहण दिसते. हे सूर्यग्रहण भारतात दिसणार नसल्याने सूतक कालावधी वैध राहणार नाही. याचा अर्थ असा आहे की फाल्गुन अमावस्येचे व्रत ठेवता येते आणि पूजादेखील केली जाऊ शकते. कोणत्याही शुभ कामात व्यत्यय येणार नाही. अमावास्येचा दिवस पूर्वजांना समर्पित मानला जातो. या दिवशी पवित्र नदीत स्नान, दान आणि तर्पण करणे शुभ मानले जाते.
ज्योतिषशास्त्रानुसार, ज्या लोकांच्या कुंडलीमध्ये पितृ दोष आहे त्यांनी या दिवशी तर्पण केले पाहिजे. पूर्वजांचे समाधान केल्याने घरात सुख, शांती आणि समृद्धी येते, असे मानले जाते. रखडलेली कामेही पूर्ण होऊ लागतात. सूर्यग्रहण ही एक महत्त्वाची खगोलशास्त्रीय घटना आहे. सूर्यग्रहण तेव्हा घडते जेव्हा चंद्र पृथ्वी आणि सूर्य यांच्या मध्ये येतो आणि काही काळासाठी सूर्याचा प्रकाश अंशतः किंवा पूर्णपणे झाकला जातो. ही घटना पूर्ण (पूर्ण सूर्यग्रहण), खंडग्रास (आंशिक) किंवा कंकणाकृती अशा प्रकारची असू शकते. खगोलशास्त्रीय दृष्ट्या ही एक नैसर्गिक व वैज्ञानिक घटना असली तरी भारतीय संस्कृतीत तिचे धार्मिक व आध्यात्मिक महत्त्वही मानले जाते. प्राचीन काळात ग्रहणाला विशेष शक्तींचा काळ समजले जाई; म्हणूनच त्या वेळी जप, ध्यान, मंत्रपठण यांना महत्त्व दिले गेले. आजच्या विज्ञानाच्या दृष्टीने पाहिले तर सूर्यग्रहण आपल्याला सूर्याच्या किरीटाचा (कोरोना) अभ्यास करण्याची संधी देते. त्यामुळे वैज्ञानिकांसाठीही हा महत्त्वाचा काळ असतो. सूर्यग्रहणाच्या वेळी काही विशेष काळजी घेणे अत्यावश्यक आहे, विशेषतः डोळ्यांच्या आरोग्यासाठी. सूर्यग्रहण थेट डोळ्यांनी पाहू नये, कारण सूर्याच्या अतिनील (UV) किरणांमुळे डोळ्यांच्या पडद्याला कायमस्वरूपी इजा होऊ शकते. म्हणूनच प्रमाणित ‘सोलर व्ह्यूइंग ग्लासेस’ किंवा विशेष फिल्टरचा वापर करावा. साधे सनग्लासेस, एक्स-रे फिल्म, पाण्यातील प्रतिबिंब इत्यादी वापरणे धोकादायक ठरू शकते. लहान मुले आणि वयोवृद्ध व्यक्तींनी विशेष काळजी घ्यावी. काहीजण धार्मिक श्रद्धेनुसार ग्रहणाच्या वेळी घराबाहेर पडत नाहीत किंवा देवपूजा टाळतात; तर काहीजण या काळात ध्यान-प्रार्थना करतात. गर्भवती महिलांनी विशेष काळजी घ्यावी, असे पारंपरिक मत आहे; मात्र वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून सुरक्षिततेची मुख्य बाब म्हणजे डोळ्यांचे संरक्षण. ग्रहण संपल्यानंतर अंघोळ करणे, घराची स्वच्छता करणे अशा परंपरा काही ठिकाणी पाळल्या जातात.
ग्रहणाच्या काळात अन्न सेवनाबाबतही विविध समजुती प्रचलित आहेत. पारंपरिक मतानुसार ग्रहणाच्या आधी शिजवलेले अन्न ग्रहणकाळात खाऊ नये, कारण त्या काळात सूक्ष्म जंतूंची वाढ होते असे मानले जाते. काहीजण अन्नावर तुळशीची पाने ठेवतात, ज्यामुळे अन्न शुद्ध राहते अशी श्रद्धा आहे. विज्ञानाच्या दृष्टीने पाहिले तर ग्रहणामुळे अन्नावर थेट कोणताही दुष्परिणाम होत नाही; मात्र अन्न दीर्घकाळ उघडे ठेवले तर ते खराब होऊ शकते. म्हणून ताजे, स्वच्छ आणि झाकून ठेवलेले अन्न खाणे योग्य ठरते. ग्रहणाच्या वेळी उपवास करणे हीही एक प्रथा आहे. उपवास करत असल्यास पाणी, फळांचा रस किंवा हलके पदार्थ ग्रहणानंतर घ्यावेत. एकूणच, सूर्यग्रहण हा भीतीचा नव्हे तर जागरूकतेचा विषय आहे. योग्य वैज्ञानिक माहिती, सुरक्षितता आणि श्रद्धेचा समतोल साधून आपण या नैसर्गिक घटनेचा अनुभव सुरक्षितपणे घेऊ शकतो.
ग्रहणाच्या वेळी आपण काय खाऊ शकता आणि काय खाऊ नये? सूर्यग्रहण असो किंवा चंद्रग्रहण असो, कोणत्याही ग्रहणादरम्यान, एखाद्याने शिजवलेले अन्न, मांस, मासे, कांदा, लसूण आणि जड खाद्यपदार्थ खाणे टाळावे, असे मानले जाते की ते अशुद्ध आणि नकारात्मक ऊर्जेने प्रभावित होतात. चांगल्या आरोग्यासाठी ग्रहणाच्या वेळी उपवास करणे चांगले मानले जाते. जर काही पदार्थांचे सेवन करणे आवश्यक असेल तर त्यात तुळशीची पाने घाला आणि द्रवपदार्थांचे सेवन करावे. यासोबतच हलके आणि सात्विक अन्न खावे.
