गेल्या काही वर्षांपर्यंत उच्च शिक्षण ठरावीक शाखांपुरते मर्यादित होते. संगणकाचा वापर वाढल्याने शिक्षण क्षेत्रामध्ये मोठी क्रांती होऊन शिक्षणाची अनेक दालने विद्यार्थ्यांसमोर उभी राहिली. आज छंद हासुद्धा व्यवसाय देऊन जातो, याची प्रचित्ती सर्वांना आली. आपल्या रोजच्या जीवनात केल्या जाणाऱ्या गोष्टीसुद्धा एक उत्तम सेवा होऊ शकते आणि त्यासंबंधी करिअर होऊ शकते, हे मॅनेजमेंटसारख्या विद्याशाखांमुळे लक्षात आले. नव्याने समोर आलेल्या विद्याशाखांबरोबरच पारंपरिक शिक्षणाच्या विद्याशाखांमध्येही अनेक बदल झाले आणि नवीन संकल्पना यामध्ये मूळ धरू लागल्या.
मानवी जीवनामध्ये जसजसे बदल व्हायला लागले. त्याचे पडसाद या अभ्यासामध्ये दिसू लागले. कला, वाणिज्य व विज्ञान या पारंपरिक शाखांमधील वाणिज्य (commerce) या विषयाचा संबंध फक्त आर्थिक व्यवहार आणि त्या करणाऱ्या बँका यांच्याशी संबंधित होता आणि म्हणून त्यातील संधी मर्यादित होत्या. आज वाणिज्य शाखेचा विस्तार खूप मोठा झाला असून, वाणिज्य शाखेतील संधींमध्येही मोठ्या प्रमाणावर वाढ झालेली दिसते. जुन्या काळात खर्चाच्या नोंदी ठेवणे या प्रकारामध्ये वाणिज्य अभ्यासाची सुरुवात होउन १९व्या शतकात त्याचे औपचारिक शिक्षण सुरू झाले. सन १८८६मध्ये मद्रास प्रांतात वाणिज्य महाविद्यालयाची स्थापना झाली आणि वाणिज्य शाखेचा पदवी अभ्यासक्रम सुरू झाला. काळाप्रमाणे वाणिज्य विषयामध्ये बदल होत गेले आणि वाणिज्य आणि व्यवस्थापन अशी या अभ्यासक्रमाची ओळख झाली.
व्यवस्थापनामुळे सर्व क्षेत्रामध्ये याची गरज भासू लागली आणि यातील पदवी शिक्षणाचे महत्त्व वाढले. फक्त पदवीपुरते, नोकरीपुरते याचे क्षेत्र मर्यादित न राहता उद्योजकता, व्यवसाय, जागतिक पातळीवरील नेतृत्व अशी याची प्रसिद्धी झाली. आज वाणिज्य ही शाखा प्रामुख्याने व्यापार, बँकिंग, लेखाशास्त्र, कायदा याच्याशी संबंधित आहे. त्यामुळे वाणिज्य शाखेमध्ये यातील सिद्धान्त, तत्त्व याबरोबरच त्याचा प्रत्यक्ष, व्यवहारातील अभ्यासही समाविष्ट होतो. विज्ञान आणि वाणिज्य विषय घेऊन बारावी उत्तीर्ण झालेल्या विद्याथ्यर्थ्यांना वाणिज्य शाखेतील पुढील अनेक पर्याय उपलब्ध असतात.
वाणिज्य विषयातील पदवी विद्याशाखेमध्ये मुख्यत्वे लेखा परिक्षण (अकाउंटिंग), वित्त (फायनान्स), अर्थशास्त्र (इकॉनॉमिक्स), कर (टॅक्सेशन) या विषयांचा समावेश होतो. भारतातील मान्यताप्राप्त आणि प्रतिष्ठित असे काही अभ्यासक्रम त्यामध्ये सीए, सीएस, सीएम यांचा समावेश होतो. सीए अभ्यासक्रमामध्ये वित्तीय व्यवस्थापन, लेखापालन, करआकारणी, व्यवसाय धोरण, उद्योगांना आणि वैयक्तिक पातळीवर वित्तीय सेवा पुरवणे; तसेच आर्थिक व्यवहारातील अचूकता, अखंडता याचा अभ्यास यामध्ये केला जातो. सीएस या अभ्यासक्रमामध्ये कंपनी कायदे, प्रशासन यावर भर दिला जातो. सीएम या अभ्यासक्रमात उत्पादन खर्च आणि व्यवस्थापन याचा अभ्यास केला जातो.
वाणिज्य शाखेमध्ये पदव्युत्तर स्तरावर अनेक कोर्स असून, आपल्या आवडत्या विषयामध्ये अभ्यास करण्याची संधी यातून मिळते. वाणिज्य विषयातील पदव्युत्तर पदवी, व्यवसाय, व्यवसाय प्रशासन आणि व्यवस्थापन, व्यवस्थापनातील पदव्युत्तर पदविका, कायद्याचे शिक्षण, चार्टर्ड फायनानशियल अॅनॅलिस्ट, पब्लिक अकांउंटंट अशा अनेक पदव्युत्तर स्तरावर उपलब्ध आहेत. या अभ्यासक्रमांमध्ये संसाधनांचे योग्य नियोजन, नियंत्रण आणि परिणामकारक वापर याचा अभ्यास अंतर्भूत केलेला असतो. यामध्ये मानव संसाधन व्यवस्थापन, आर्थिक व्यवस्थापन, बाजारपेठ व्यवस्थापन, उत्पादन व सेवा प्रक्रियेचे नियोजन आणि कार्यान्वयन, उद्योजकता अशा अनेक विशेष स्तरावरील विद्याशाखा आहेत. या विविध प्रकाराच्या विद्याशाखांमध्ये कर्मचाऱ्यांची निवड, प्रशिक्षण, विकास व सुव्यवस्थापन, आर्थिक नियोजन, बजेटिंग, गुंतवणूक व जोखीम व्यवस्थापन, उत्पादनाची बाजारात, ओळख, जाहिरात, ब्रँड बिल्डिंग आणि ग्राहक संपर्क, उत्पादन व सेवा प्रक्रियेचे नियोजन, स्वतंत्र व्यवसाय सुरू करण्यासाठी अभ्यास, व्यवस्थापनामध्ये तंत्रज्ञानाचा वापर अशा अनेक गोष्टी शिकविल्या जातात.
